Want alles wat leeft is heilig

Het is de voorlopige titel van een boek dat ik schrijf over de Engelse dichter/schilder William Blake. Het boek is bijna klaar en hierbij het voorwoord.

Waarom zou je Blake willen kennen en hoe ga je het oeuvre van deze schilder/dichter te lijf? Het zijn vragen die ik mezelf met regelmaat stelde tijdens een langdurige kennismaking met deze kunstenaar. Een biograaf noemt hem een ‘counter-culture prophet’.1  Ontsnappen aan de bestaande orde, maar vooral ook verlangen naar een andere wereld, dat is toch altijd leidend bij tegencultuur. Die houding was Blake niet vreemd.

Een dwarse denker was Blake zeker. Hij schept een oeuvre met vreemde teksten en vreemde prenten. Veel kunstenaars uit de tegencultuur noemen hem als bron van inspiratie, van Bob Dylan tot Jim Morrison, van Aldous Huxley tot Allen Ginsburg, van Georges Bataille tot Patty Smith. Blijkbaar vertelt Blake iets, wat sommige mensen begerig maakt en anderen totaal niet raakt. Ik schaar mijzelf graag tot het gezelschap van die begerigen en ik ben benieuwd. En jij, lezer, als je mee wilt op onderzoek ben je van harte welkom.

Doordringen in het werk van William Blake is niet eenvoudig. Hij noemt zichzelf profeet, hij heeft visioenen, hij bouwt een totaal eigen kosmogonie en gelooft dat ware kennis slechts te vinden is in Verbeelding (en wel graag met een hoofdletter). Blake gebruikt in zijn teksten geen interpunctie volgens de regels. Hij gebruikt hoofdletters als hij dingen van belang vindt. Het oeuvre is vreemd, dat geldt zowel de teksten als de beelden. Blake heeft een heel eigen opvatting over hoe de wereld in elkaar zit en hoe je de wereld kunt kennen en hoe je dat kan verbeelden. Hij was al tijdens zijn leven een outsider, die nauwelijks werd erkend als kunstenaar.

Dit boek over Blake volgt drie sporen. Naast een beknopte biografische schets wordt Blake in de context van zijn tijd geplaatst. In dat verband wordt uitgebreid ingegaan op de theologie, die heersend was en er wordt aandacht besteed aan de filosofie van de Verlichting. Deze aandacht kan licht werpen op de polemiek, die Blake een levenlang voerde met wetenschappers en de theologen.

In de tweede plaats wordt het spoor gevolgd van de hermetische gnosis, een traditie waar Blake zich zeer mee verwant voelde. Vanuit deze twee invalshoeken worden de contouren zichtbaar voor het derde spoor:  Blakes eigen opvatting over religie. Zonder deze achtergrond blijft Blakes werk een vreemde vertelling.

Tekst en beeld

Blake maakte veel kunstwerken die bestaan uit tekst en beeld. Hij is dichter en beeldend kunstenaar.  Meestal zijn tekst en beeld op één prent samengebracht.  Ze zijn in veel gevallen onlosmakelijk met elkaar verbonden. Ze vormen als textuur/weefsel met elkaar een eenheid. Het beeld is niet los verkrijgbaar van de tekst.  De verhouding tussen tekst en beeld is weerbarstig. Soms leveren ze commentaar op elkaar, soms ook gaan beide een eigen weg en vertellen beide een eigen verhaal. Soms geven ze elkaar antwoord, soms spreken ze elkaar tegen. Blake drukte veel van zijn werk op platen en die bond hij samen tot boeken.2

Hij kleurde ze de platen met de hand in, veranderde onderweg ook nog wel eens wat in het ontwerp. Het kan zijn, dat die veranderingen het gevolg zijn van voortschrijdend inzicht tijdens het maken. Maar het lijkt erop, dat Blake wil zeggen: er is nooit één enkel verhaal, het verhaal kan alle kanten op en de waarheid zou ook dubbelzinnig kunnen zijn. Een argument daarvoor is, dat ook de volgorde van de platen soms per boek verschilt. Het spelen met beeld en tekst gaat nog verder.

Blake gebruikt dezelfde beelden in verschillende titels. De betekenis van dat nog eens gebruikte beeld verandert door die nieuwe context. Datzelfde geldt voor namen. In verschillende boeken komen dezelfde namen voor, maar ze zijn lang niet altijd verbonden aan dezelfde identiteiten. Blake speelt zo een spel met betekenissen.

Blakes waarheid: verbeelding

Wat Blakes oeuvre zo ongemeen spannend maakt, is de totaal eigen weg die hij bewandelde op zijn zoektocht naar kennis en waarheid. Hij noemde dat de weg van de Verbeelding, een manier van kennen die de zintuigen niet per se nodig had. Maar ook de  ‘ideale’ beelden zijn niet zijn kompas. In de Verbeelding, het beeld, de droom, het gezicht en het visioen openbaart Blakes waarheid zich.  Maar dat kan blijkbaar op veel manieren vorm krijgen. Het lijkt bij Blake een spel, een thema met variaties, wat in de muziek een improvisatie wordt genoemd.

Blake heeft er voor gekozen in al zijn werk hetzelfde thema aan de orde te stellen: een bezielde wereld.  Hij schiep een samenhangend oeuvre om aan die variaties vorm te geven. Dit spel met betekenissen komt in dit boek uitgebreid aan de orde. Blake is door toonaangevende tijdgenoten een ‘madman’ genoemd. Ze namen hem niet serieus. Ze vonden hem weliswaar een bijzonder vaardige tekenaar en graveur, een ambachtsman, maar een kunstenaar….. ?

In het onderzoek naar het werk van Blake volg ik vooral het spoor, dat zoekt naar de betekenis van Blakes denken. Het vroege werk is heel toegankelijk en als integrale tekst volgbaar.  All religions are one en There is no natural religion zijn heldere teksten, waarin Blake stelling neemt ten opzichte van de heersende theologie van zijn tijd. Songs of Innocence and experience , ook nog een betrekkelijk vroeg werk, speelt al een spel met betekenissen. In de vorm van liedjes worden dezelfde thema’s aan de orde gesteld vanuit verschillend perspectief: het perspectief van onschuld of onwetendheid en het perspectief van ervaring of kennis.

Maar ook het perspectief zélf is aan de orde. Want wat is onschuld en wat is ervaring? In The marriage of heaven and hell sluit Blake aan bij de eerder genoemde boeken over religie. Hij werkt hier een eigen theologie uit, die speelt met het denken in opposities. De titel verwijst daar al naar. Hemel en hel, goed en kwaad, messias en satan, god en mens, het zijn resultaten van denken in opposities, dat Blake wantrouwt. Als het niet licht is, dan moet het toch donker zijn. Als het niet goed is, dan moet het toch kwaad zijn. Blake gelooft er niets van. De tegendelen zijn aspecten van hetzelfde, betoogt hij.  En als tegenstellingen veroorzaken ze spanning, energie: without contraries there’s no progression, zegt Blake.  

The prophetic books zijn het ongemakkelijkste deel van Blakes oeuvre. Blake presenteert zich als profeet en een profeet is in Blakes visie geen toekomstvoorspeller. Een profeet is eerder een onthuller van de eeuwige waarheid. Hij vertelt hoe dat werkt als hij  een visioen beschrijft waarbij hij aanzit aan een maaltijd met de oud-testamentische profeten Ezechiël en Jesaja. Daar laat hij Jesaja zeggen:

‘I saw no god, nor heared any, in a finit organical perception; but as I was then perswaded & remain confirm’d that the voice of honest indignation is the voice of God, I cared not the consequenses, but wrote.’ 3

Als in een stream of consciousness kwamen de woorden en de ideeën tot hem. De ‘prophetic books’ zijn ook een verslag van Blakes kijk op de politieke ontwikkelingen in de wereld zoals de dekolonisatie van Amerika, de Franse revolutie en de opkomst van de industrialisatie. Steeds gaat het om de onherroepelijke komst van de moderniteit en het verloren gaan van een bezielde wereld.

De onderliggende thematiek is de verstoring van de mens door macht, die zijn werking heeft in kerk, wetenschap, huwelijk, staatsgeweld  en geld. Daardoor raken mensen  hun verbondenheid met elkaar en de kosmos kwijt. De macht staat bij Blake de vrijheid in de weg en juist alleen vrijheid kan leiden tot menselijk geluk. Vrijheid maakt mensen tot goden.

Naast zijn boeken heeft Blake in beperkte mate vrij werk gemaakt (veel tekeningen en aquarellen) en commerciële grafiek, losse prenten voor opdrachtgevers en boekillustraties voor boeken van anderen. Van dat laatste mogen twee titels niet onvermeld blijven. Ze behoren tot het allerbeste, dat Blake heeft gemaakt: de illustraties voor het boek Job en de aquarellen die hij maakte voor een uitgave de Goddelijke Komedie van Dante.



  1. Leo Damrosch, Eternity’s sunrise. Londen, 2015

  2. Bij elkaar worden deze boeken vaak aangeduid als The illuminated Books. Er is een mooie uitgaven van: D. Bindham (ed), William Blake, The complete illuminated books, London 2000

  3. The marriage of heaven and hell, pl 12: Ik zag geen god en ik hoorde ook geen god. Tenminste niet als een organische waarneming. Maar ik was toen toch overtuigd en voelde me zeker, dat de stem van oprechte verontwaardiging de stem van god was, en ik maakte me geen zorgen over de gevolgen, maar schreef.